नवीन डिझेल गाडी खरेदी करण्याचा आनंदच काही वेगळा असतो. गाडीचा तो दमदार पिकअप, उत्तम मायलेज आणि लाँग ड्राईव्हला जाण्याची मजा या सगळ्याची आपण स्वप्ने रंगवत असतो. पण, नवीन BS6 डिझेल गाडी घेतल्यानंतर काही महिन्यांतच डॅशबोर्डवर अचानक एक पिवळ्या रंगाची विचित्र लाईट लागते. गाडीचा पिकअप अचानक कमी होतो आणि गाडी ओढत असल्यासारखी जाणवू लागते. नवीन गाडीत हा काय प्रॉब्लेम आला, या विचाराने आपण घाबरून जातो.
जर तुमच्यासोबतही असे घडले असेल किंवा तुम्ही नवीन डिझेल गाडी घेण्याचा विचार करत असाल, तर तुम्ही अगदी योग्य ठिकाणी आला आहात. आज आपण डिझेल गाड्यांमधील सर्वात मोठ्या आणि त्रासदायक समस्येबद्दल सविस्तर बोलणार आहोत. ती समस्या म्हणजे ‘DPF चोक’ होणे. BS6 diesel engine problems बद्दल इंटरनेटवर अनेक लोक माहिती शोधत असतात, त्यातील सर्वात मुख्य प्रश्न DPF शी निगडित असतो. चला तर मग, अतिशय सोप्या भाषेत समजून घेऊया की DPF म्हणजे नक्की काय, तो चोक का होतो आणि घरच्या घरी DPF चोक उपाय काय आहेत.
DPF म्हणजे नक्की काय? (What is DPF?)
DPF चा फुल फॉर्म आहे ‘डिझेल पार्टिक्युलेट फिल्टर’ (Diesel Particulate Filter). सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हा एक प्रकारचा आधुनिक फिल्टर आहे जो तुमच्या गाडीच्या सायलेन्सरमध्ये (एक्झॉस्ट सिस्टीममध्ये) बसवलेला असतो.
जुन्या डिझेल गाड्यांमधून बाहेर पडणारा काळा धूर तुम्ही नक्कीच पाहिला असेल. हा धूर पर्यावरणासाठी आणि मानवी आरोग्यासाठी अत्यंत घातक असतो. या धुरामध्ये कार्बनचे अतिसूक्ष्म कण (Soot) असतात. जेव्हा भारतात BS6 आणि त्यानंतरचे नवीन प्रदूषण नियम (RDE Norms) लागू झाले, तेव्हा सरकारने डिझेल गाड्यांमधून निघणारा हा काळा धूर कमी करणे बंधनकारक केले. याच काळ्या धुराला आणि कार्बनच्या कणांना हवेत मिसळण्यापासून रोखण्याचे काम DPF करतो. हा फिल्टर एका चाळणीसारखा काम करतो, जो कार्बनचे कण स्वतःमध्ये साठवून ठेवतो आणि फक्त स्वच्छ हवा सायलेन्सरमधून बाहेर सोडतो.
डिझेल गाड्यांमध्ये DPF चोक का होतो?
फिल्टरमध्ये जसजसा कचरा साठतो, तसतसा तो कधीतरी साफ करावाच लागतो. DPF च्या बाबतीतही असेच होते. पण हा फिल्टर चोक होण्याची काही विशिष्ट कारणे आहेत, ती खालीलप्रमाणे आहेत:
- शहरातील ट्रॅफिक आणि बंपर-टू-बंपर ड्रायव्हिंग: जर तुमची गाडी रोज फक्त शहरात, सिग्नलला थांबत आणि ट्रॅफिकमध्ये चालत असेल, तर DPF लवकर चोक होतो. ट्रॅफिकमध्ये गाडी सतत पहिल्या किंवा दुसऱ्या गिअरवर असते, ज्यामुळे कार्बन लवकर साठतो.
- कमी वेगाने गाडी चालवणे (Low RPM): DPF मध्ये साठलेला कार्बन जाळून नष्ट करण्यासाठी इंजिनचे तापमान खूप वाढणे गरजेचे असते. जर गाडी सतत कमी वेगाने आणि कमी RPM वर चालवली, तर एक्झॉस्ट गॅसचे तापमान कार्बन जाळण्याइतपत वाढत नाही, ज्यामुळे फिल्टर ब्लॉक होतो.
- कमी अंतराचा प्रवास (Short Distance Running): अनेक जण डिझेल गाडी घेतात पण त्यांचा रोजचा प्रवास फक्त ५ ते १० किलोमीटरचा असतो. घरून ऑफिस किंवा भाजी आणायला जाणे. एवढ्या कमी वेळात इंजिन पूर्णपणे गरम होऊ शकत नाही. इंजिन थंड राहिल्यामुळे कार्बन वेगाने साठतो आणि DPF चोक होतो.
- चुकीच्या इंजिन ऑईलचा वापर: आधुनिक गाड्यांसाठी खास DPF-फ्रेंडली इंजिन ऑईल वापरावे लागते. जर तुम्ही बाहेरून सर्व्हिसिंग करताना साधे ऑईल टाकले, तर DPF लवकर खराब होऊ शकतो.
- उंदरांचा त्रास आणि सेन्सर फेल्युअर: अनेकदा भारतातील गाड्यांमध्ये DPF अजिबात चोक झालेला नसतो, परंतु पार्किंगमधील उंदरांनी ‘DPF सेन्सर’ची वायर कुरतडलेली असते. सेन्सरने चुकीची माहिती दिल्यानेही डॅशबोर्डवर वॉर्निंग लाईट लागते.
हे पण वाचा: सावधान! गाडी चालवताना मोबाईल वापरला? आता भरावा लागेल ₹५,००० ते ₹१०,००० चा दंड!
DPF वॉर्निंग लाईटचे ३ टप्पे समजून घ्या (सर्वात महत्त्वाचे)
तुमच्या गाडीचा DPF चोक झाला आहे, हे गाडी डॅशबोर्डवरील लाईट्सद्वारे सांगते. DPF warning light मध्ये माहिती घेताना या ३ टप्प्यांकडे विशेष लक्ष द्या:
- स्थिर पिवळी लाईट (Solid Yellow Light): ही पहिली वॉर्निंग आहे. याचा अर्थ DPF मध्ये कार्बन साठत आहे. अशा वेळी गाडी मोकळ्या रस्त्यावर ६० किमी/तास च्या वर वेगाने चालवून तुम्ही हा प्रॉब्लेम स्वतः सोडवू शकता.
- लुकलुकणारी पिवळी लाईट (Blinking Yellow Light): जेव्हा तुम्ही पहिल्या वॉर्निंगकडे दुर्लक्ष करता, तेव्हा लाईट ब्लिंक होऊ लागते आणि गाडीचा पिकअप अचानक कमी होतो (Limp Mode). आता तुम्हाला गाडी उभी करून ‘मॅन्युअल जनरेशन’ करावे लागेल किंवा सर्व्हिस सेंटरला जावे लागेल.
- लाल लाईट किंवा इंजिन चेक लाईट (Red Light / Check Engine): ही सर्वात धोक्याची घंटा आहे. याचा अर्थ फिल्टर १००% ब्लॉक झाला आहे. अशा वेळी गाडी अजिबात चालवू नका. गाडी टो (Tow) करून थेट सर्व्हिस सेंटरला न्या, अन्यथा इंजिन सीझ होऊ शकते.
DPF क्लीन कसा करावा? (DPF Regeneration Process)
जर तुमच्या डॅशबोर्डवर DPF ची स्थिर पिवळी लाईट लागली असेल, तर घाबरून जाण्याची गरज नाही. तुम्ही DPF filter cleaning स्वतः करू शकता. या प्रक्रियेला DPF regeneration process असे म्हणतात. ही प्रक्रिया दोन प्रकारे केली जाते:
१. हायवे रीजनरेशन (Active/Highway Regeneration)
हा सर्वात सोपा आणि उत्तम DPF चोक उपाय आहे.
- जेव्हा डॅशबोर्डवर DPF ची लाईट लागते, तेव्हा गाडी मोकळ्या हायवेवर घेऊन जा.
- गाडीचा वेग ६० ते ६५ किमी प्रति तास किंवा त्यापेक्षा जास्त ठेवा.
- गाडीचा RPM (काटा) २००० ते २५०० च्या दरम्यान सलग ठेवा. (गरज पडल्यास गाडी एका गिअर खाली चालवा, म्हणजे ४थ्या ऐवजी ३ऱ्या गिअरवर चालवा).
- असे सलग २० ते ३० मिनिटे न थांबता गाडी चालवा.
- यामुळे इंजिनचे तापमान ६०० अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचते आणि DPF मध्ये साठलेला सर्व कार्बन जळून त्याची राख होते. लाईट आपोआप बंद होईल.
२. मॅन्युअल किंवा पार्क रीजनरेशन (Parked Regeneration)
जर तुमच्याकडे हायवेवर जाण्यासाठी वेळ नसेल, तर आधुनिक गाड्यांमध्ये (उदा. महिंद्रा थार, स्कॉर्पिओ एन, टाटा हॅरियर, टोयोटा इनोव्हा, ह्युंदाई क्रेटा इ.) एक खास ‘Regen’ बटन दिलेले असते.
- गाडी एका मोकळ्या आणि सुरक्षित जागी उभी करा. (सुकलेले गवत किंवा ज्वलनशील पदार्थांवर गाडी उभी करू नका, कारण सायलेन्सर खूप गरम होणार असतो).
- हँडब्रेक ओढा आणि गिअर न्यूट्रल (N) मध्ये ठेवा.
- इंजिन चालू असताना डॅशबोर्डवरील DPF रीजनरेशनचे बटन ३ ते ५ सेकंद दाबून धरा.
- यानंतर गाडीचे इंजिन आपोआप रेस होईल (RPM २००० च्या पुढे जाईल) आणि खूप मोठा आवाज येईल.
- घाबरू नका. ही प्रक्रिया २० ते ३० मिनिटे चालेल. जोपर्यंत गाडीचा आवाज पूर्ववत होत नाही आणि लाईट जात नाही, तोपर्यंत गाडीचे इंजिन बंद करू नका किंवा कोणतेही पेडल दाबू नका.
DPF वॉर्निंगकडे दुर्लक्ष केल्यास काय होईल?
काही लोक डॅशबोर्डवर लाईट लागलेली असतानाही गाडी चालवत राहतात. जर तुम्ही DPF वॉर्निंगकडे सतत दुर्लक्ष केले, तर तुमचे प्रचंड डिझेल गाडीचे नुकसान होऊ शकते.
जेव्हा DPF १०० टक्के ब्लॉक होतो, तेव्हा तुम्ही मॅन्युअल जनरेशन करूनही तो साफ होत नाही. धूर बाहेर जायला रस्ता नसल्याने एक्झॉस्ट गॅसचा दबाव परत इंजिन आणि टर्बोचार्जरकडे येतो. यामुळे गाडीचा टर्बो खराब होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत सर्व्हिस सेंटरमध्ये लॅपटॉप लावून फोर्स रीजनरेशन (Forced Regeneration) करावे लागते. आणि जर फिल्टर पूर्णपणे डॅमेज झाला असेल, तर तो बदलावा लागतो. नवीन DPF ची किंमत ५०,००० रुपयांपासून ते १ लाख रुपयांपेक्षा जास्त असू शकते.
हे पण वाचा: डॅशबोर्डवर ‘ही’ लाईट लागली तर गाडी चालवू नका! होईल मोठे नुकसान.
मार्केटमध्ये मिळणारे DPF क्लीनर लिक्विड्स (Additives) वापरावेत का?
अनेकदा पेट्रोल पंपावर किंवा ऑनलाइन शॉपिंग साईट्सवर DPF क्लीनर लिक्विड्स (Fuel Additives) मिळतात, जे डिझेल टँकमध्ये टाकायचे असतात. हे लिक्विड्स कार्बन कमी तापमानात जाळण्यास मदत करतात. प्रतिबंधात्मक उपाय (Preventive Measure) म्हणून तुम्ही दर १० ते १५ हजार किलोमीटरवर याचा वापर करू शकता. पण लक्षात ठेवा, जर तुमचा DPF आधीच पूर्णपणे चोक झाला असेल, तर हे लिक्विड्स कोणतीही जादू करत नाहीत. त्यासाठी रीजनरेशन हीच एकमेव पद्धत आहे.
DPF चोक होऊ नये म्हणून ‘या’ ५ सवयी लावून घ्या
डिझेल गाडी वापरताना काही छोट्या गोष्टींची काळजी घेतल्यास DPF ची समस्या कधीच उद्भवणार नाही.
- गाडी स्वतः रीजनरेशन करत असताना बंद करू नका: अनेकदा आपण ट्रॅफिकमध्ये किंवा पार्किंगमध्ये उभे असतो आणि गाडीचा RPM अचानक वाढलेला (१००० च्या वर) दिसतो. याचा अर्थ गाडी स्वतःहून DPF साफ करत आहे (Active Regeneration). अशा वेळी गाडी बंद करण्याची चूक करू नका, तिला तिचे काम पूर्ण करू द्या.
- चांगल्या दर्जाचे डिझेल भरा: नेहमी खात्रीशीर आणि मोठ्या पेट्रोल पंपावरूनच डिझेल भरा. भेसळयुक्त डिझेलमुळे इंजिनमध्ये जास्त कार्बन तयार होतो आणि DPF खूप वेगाने चोक होतो.
- AdBlue (DEF) ची पातळी तपासा: आधुनिक गाड्यांमध्ये DPF सोबतच AdBlue नावाचे लिक्विड असते. लोक अनेकदा DPF आणि AdBlue मध्ये गोंधळतात. डॅशबोर्डवर AdBlue Low ची वॉर्निंग आल्यास ते त्वरित रिफिल करा, अन्यथा तुमची गाडी चालू होणार नाही.
- योग्य इंजिन ऑइल (Low Ash Oil) वापरा: नेहमी मॅन्युअलमध्ये सांगितलेले ‘Low Ash’ किंवा DPF ला सपोर्ट करणारे इंजिन ऑइल (उदा. ACEA C3 ग्रेड) वापरा. चुकीचे ऑइल DPF चे कायमस्वरूपी नुकसान करू शकते.
- थंड इंजिनवर गाडी जास्त रेस करू नका: सकाळी गाडी चालू केल्यावर इंजिन थोडे गरम होऊ द्या. लगेच हाय स्पीडवर गाडी पळवल्यास जास्त धूर तयार होतो आणि DPF वर ताण येतो.
निष्कर्ष – डिझेल गाडी कोणी घ्यावी आणि कोणी घेऊ नये?
आता सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न येतो की, आजच्या काळात डिझेल गाडी खरेदी करणे योग्य आहे का? याचे उत्तर तुमच्या गाडी चालवण्याच्या पद्धतीवर अवलंबून आहे.
- डिझेल गाडी कोणी घ्यावी?
- जर तुमचे महिन्याचे रनिंग १५०० किलोमीटर किंवा त्यापेक्षा जास्त असेल.
- जर तुम्ही महिन्यातून २-३ वेळा लाँग ड्राईव्हला किंवा हायवेवर जात असाल.
- जर तुम्हाला डोंगराळ भागात किंवा जास्त लोडिंगचे काम असेल, तर डिझेल गाडीचा टॉर्क तुम्हाला नक्कीच फायदेशीर ठरेल.
- डिझेल गाडी कोणी घेऊ नये?
- जर तुमची गाडी फक्त शहरात, ट्रॅफिकमध्ये आणि कमी अंतरासाठी (उदा. ऑफिसला जाणे, मुलांना शाळेत सोडणे) वापरली जाणार असेल.
- जर महिन्याचे रनिंग ५०० ते ७०० किलोमीटरच्या आत असेल.
अशा लोकांनी डिझेल गाडी घेण्याचा विचारही करू नये. तुम्ही पेट्रोल, CNG किंवा इलेक्ट्रिक (EV) गाडीचा पर्याय निवडणे तुमच्या वेळेसाठी आणि पैशांसाठी जास्त सोयीचे राहील.
हे पण वाचा: Mild Hybrid vs Strong Hybrid Cars: पेट्रोलचा खर्च वाचवायला कोणती बेस्ट? सोप्या भाषेत संपूर्ण माहिती
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रश्न 1. DPF चोक होऊ नये म्हणून मी दररोज काय काळजी घेऊ शकतो?
उत्तर: सर्वात सोपा उपाय म्हणजे आठवड्यातून किमान एकदा तरी तुमची गाडी हायवेवर किंवा मोकळ्या रस्त्यावर २०-२५ मिनिटांसाठी २००० च्या वर RPM ठेवून चालवा. यामुळे फिल्टर वेळोवेळी आपोआप साफ होत राहील.
प्रश्न 2. मॅन्युअल DPF रीजनरेशन करताना गाडी बंद पडली तर काय होईल?
उत्तर: ही प्रक्रिया सुरू असताना गाडी चुकूनही बंद करू नये. जर ती अर्ध्यावर थांबली, तर कार्बन तसाच राहतो आणि पुन्हा रीजनरेशन करावे लागते. यामुळे गाडीच्या सिस्टीममध्ये एरर (Error) येऊ शकतो.
प्रश्न 3. पेट्रोल किंवा CNG गाड्यांमध्ये DPF ची समस्या असते का?
उत्तर: नाही. DPF (Diesel Particulate Filter) हा फक्त डिझेल गाड्यांसाठी बनवला आहे. पेट्रोल गाड्यांमध्ये प्रदूषणासाठी ‘कॅटलिटिक कन्व्हर्टर’ असतो, ज्याला अशा प्रकारे मॅन्युअल रीजनरेशनची किंवा साफसफाईची गरज पडत नाही.
प्रश्न 4. DPF ची वॉर्निंग लाईट लागलेली असताना गाडी चालवणे सुरक्षित आहे का?
उत्तर: स्थिर पिवळी लाईट लागल्यावर तुम्ही गाडी चालवू शकता, परंतु ती लवकरात लवकर हायवेवर नेऊन रीजनरेशन प्रक्रियेद्वारे साफ करणे आवश्यक आहे. लाईट लागूनही तुम्ही अनेक दिवस गाडी तशीच चालवत राहिल्यास इंजिनचे मोठे नुकसान होऊ शकते.
