नवीन गाडी घ्यायला शोरूममध्ये गेलात की एक नेहमीचा गोंधळ उडतो. आपण एखादे बजेट ठरवून जातो आणि गाडीचे ‘बेस’ किंवा ‘मिड’ मॉडेल बघतो. तेव्हा लक्षात येते की या गाडीच्या पुढच्या चाकांना डिस्क ब्रेक आहेत, पण मागच्या चाकांना मात्र ड्रम ब्रेक दिले आहेत. आणि मग सेल्समन हळूच आपल्या कानात सांगतो, “सर, थोडे पैसे वाढवलेत तर तर टॉप मॉडेल मिळेल, त्यामध्ये चारही चाकांना डिस्क ब्रेक्स आहेत. ब्रेकिंग एकदम भारी आहे त्याचं.”
मग आपल्याला प्रश्न पडतो की, खरंच एवढे जास्तीचे पैसे मोजण्याची गरज आहे का? मागील चाकांना ड्रम ब्रेक असले तर गाडी चालवताना खरोखर काही मोठा फरक पडतो का? की हे फक्त कंपन्यांचे पैसे कमावण्याचे तंत्र आहे? जर तुम्हीही याच गोंधळात असाल, तर तुम्ही अगदी योग्य ठिकाणी आला आहात. आज आपण Disk brake vs Drum brake हा विषय अगदी सोप्या भाषेत आणि आपल्या रोजच्या ड्रायव्हिंगच्या उदाहरणांसह समजून घेणार आहोत. जेणेकरून गाडी घेताना तुमचा कोणताही गोंधळ उडणार नाही.
गाड्यांमधील ब्रेक्स नक्की कसे काम करतात? (The Basics)
कोणत्याही गाडीचा सर्वात महत्त्वाचा भाग तिचे इंजिन नसून तिचे ब्रेक्स असतात. इंटरनेटवर car brakes information शोधताना अनेकदा खूप तांत्रिक माहिती समोर येते, जी समजायला कठीण जाते. पण आपण हे एकदम सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
1. डिस्क ब्रेक (Disc Brake) कसे काम करतात?
तुम्ही कधी सायकल चालवली असेल, तर तुम्हाला डिस्क ब्रेक समजायला वेळ लागणार नाही. सायकलमध्ये जसे चाकाच्या कडेला दोन रबरी पॅड्स पकडतात आणि चाक थांबते, अगदी तसेच काहीसे इथे होते. गाडीच्या चाकासोबत एक लोखंडी किंवा स्टीलची प्लेट (ज्याला रोटर किंवा डिस्क म्हणतात) गोल फिरत असते. जेव्हा तुम्ही ब्रेक पॅडल दाबता, तेव्हा कॅलिपर नावाचा एक भाग त्या प्लेटला दोन्ही बाजूंनी ‘ब्रेक पॅड्स’च्या मदतीने घट्ट पकडतो. या घर्षणामुळे चाक फिरणे थांबते आणि गाडी जागीच उभी राहते.
2. ड्रम ब्रेक (Drum Brake) कसे काम करतात?
ड्रम ब्रेकची रचना एका स्टीलच्या डब्यासारखी असते. हा गोल डबा (ड्रम) चाकासोबत फिरत असतो. या डब्याच्या आतमध्ये दोन ‘ब्रेक शूज’ (Brake Shoes) बसवलेले असतात. जेव्हा तुम्ही ब्रेक दाबता, तेव्हा हे शूज आतून बाहेरच्या बाजूला ढकलले जातात आणि त्या फिरत्या डब्याच्या आतल्या पृष्ठभागावर घासले जातात. आतून लागलेल्या या दाबामुळे आणि घर्षणामुळे गाडी थांबते.
हे पण वाचा: सावधान! गाडीचे ECU Remapping करण्यापूर्वी हे वाचा, नाहीतर होईल लाखो रुपयांचे नुकसान
मग कंपन्या मागील चाकांना ड्रम ब्रेक का देतात?
हा प्रश्न प्रत्येकाला पडतो. जर डिस्क ब्रेक्स चांगले आहेत, तर मग मागच्या बाजूला ड्रम ब्रेक का? यामागे दोन मुख्य कारणे आहेत:
1. खर्चात बचत (Cost Cutting): ड्रम ब्रेक्स बनवायला खूप सोपे आणि स्वस्त असतात. त्यांची निर्मिती आणि जोडणी स्वस्तात होत असल्याने गाडीची मूळ किंमत कमी ठेवता येते.
2. विज्ञानाचा नियम (Weight Transfer): समजा तुम्ही जोरात पळत आहात आणि अचानक थांबायचा प्रयत्न केला, तर तुमचे शरीर पुढच्या बाजूला झुकते, बरोबर? गाडीचेही तसेच असते. जेव्हा गाडी 60 किंवा 80 च्या वेगात असते आणि तुम्ही अचानक ब्रेक दाबता, तेव्हा गाडीचे संपूर्ण वजन पुढच्या बाजूला ढकलले जाते.
या ‘वेट ट्रान्सफर’मुळे गाडी थांबवण्याची 70 ते 80 टक्के मेहनत पुढच्या चाकांचे ब्रेक्स (म्हणजेच फ्रंट डिस्क ब्रेक्स) करत असतात. मागच्या चाकांवर गाडी थांबवण्याची फक्त 20 ते 30 टक्केच जबाबदारी असते. म्हणूनच, बहुतांश गाड्यांमध्ये मागील चाकांना ड्रम ब्रेक दिले तरी ते गाडी सुरक्षितपणे थांबवण्यासाठी पुरेसे ठरतात.
नवीन तंत्रज्ञान: इलेक्ट्रिक गाड्या (EVs) आणि आधुनिक फीचर्स
आजकाल मार्केटमध्ये नवीन तंत्रज्ञान आले आहे. गाडी घेताना या दोन गोष्टी नक्की लक्षात ठेवा:
- इलेक्ट्रिक गाड्या (EVs): जर तुम्ही ईव्ही घेत असाल, तर त्यात ‘रिजनरेटिव्ह ब्रेकिंग’ (Regenerative Braking) असते. तुम्ही अॅक्सिलरेटर सोडला की गाडीची मोटरच गाडीला थांबवण्याचे काम करते. यामुळे प्रत्यक्षात ब्रेक्सचा वापर खूप कमी होतो. त्यामुळे ईव्हीमध्ये मागे ड्रम ब्रेक असले तरी ते एकदम उत्तम काम करतात आणि त्यामुळे खर्चातही बचत होते.
- इलेक्ट्रॉनिक पार्किंग ब्रेक (EPB): आजकाल बऱ्याच गाड्यांमध्ये हाताने ओढायचा हँडब्रेक नसून एक छोटे बटण असते (EPB) आणि ट्रॅफिकमध्ये पाय रिलॅक्स करण्यासाठी ‘ऑटो-होल्ड’ फीचर असते. जर तुम्हाला हे प्रीमियम फीचर्स हवे असतील, तर तुम्हाला मागच्या बाजूला डिस्क ब्रेक असलेली गाडीच घ्यावी लागते. ड्रम ब्रेकसोबत हे आधुनिक फीचर्स सहसा मिळत नाहीत.
डिस्क ब्रेक आणि ड्रम ब्रेकची थेट तुलना (Comparison Table)
तुम्हाला निर्णय घ्यायला सोपे जावे, म्हणून खालील तक्त्यामध्ये आपण या दोन्ही सिस्टीम्सची तुलना केली आहे:
| वैशिष्ट्य (Features) | डिस्क ब्रेक (Disc Brake) | ड्रम ब्रेक (Drum Brake) |
| ब्रेकिंग क्षमता (Stopping Power) | अतिशय उत्तम आणि जलद. | साधारण ते उत्तम. |
| उष्णता व्यवस्थापन (Heat Dissipation) | उघडे असल्याने लगेच थंड होतात. | बंद डब्यात असल्याने लवकर गरम होतात. |
| पावसाळ्यातील कामगिरी | पाणी लगेच निघून जाते, ब्रेकिंग चांगले राहते. | आत पाणी गेल्यास काही वेळ ब्रेकिंग कमकुवत होते. |
| देखभाल आणि खर्च (Maintenance) | ब्रेक पॅड्स बदलणे सोपे, पण खर्च जास्त. | साफसफाई कठीण, पण पार्टस् स्वस्त असतात. |
| वजन (Weight) | तुलनेने थोडे हलके असतात. | थोडे जड असतात. |
भारतातील रस्ते आणि आपले ड्रायव्हिंग
जेव्हा आपण braking system in cars चा विचार करतो, तेव्हा आपण गाडी कुठे चालवणार आहोत हे खूप महत्त्वाचे असते. आपल्याकडे शहरांमध्ये सतत ट्रॅफिक असते. पुणे, मुंबई किंवा कोणत्याही मोठ्या शहरात गाडीचा सरासरी वेग 30 ते 50 किलोमीटर प्रति तास एवढाच असतो.
या अशा कमी वेगात आणि बंपर-टू-बंपर ट्रॅफिकमध्ये मागच्या चाकांना ड्रम ब्रेक असले तरी काहीही अडचण येत नाही. भारतातील लोकप्रिय गाड्या जसे की Maruti Swift, Baleno, Tata Nexon (बेस मॉडेल्स), किंवा Hyundai Venue या सर्व गाड्यांमध्ये मागील बाजूस ड्रम ब्रेक्स येतात आणि त्या शहरात अतिशय उत्तम परफॉर्म करतात.
पण जर तुम्ही डोंगराळ भागात राहत असाल, जिथे सतत उतार असतात आणि ब्रेकचा वापर जास्त होतो, तिथे डिस्क ब्रेक्स नक्कीच फायद्याचे ठरतात.
हे पण वाचा: Cruise Control म्हणजे काय? भारतीय हायवेवर ते वापरणे सेफ आहे का?
हायवेवर गाडी चालवताना: सुरक्षेचा प्रश्न (Highway Safety)
जर तुमचे हायवेवर खूप प्रवास होत असतील, तर मात्र चित्र थोडे बदलते. हायवेवर गाडीचा वेग 100 किंवा 120 किमी/तास असू शकतो.
या वेगात असताना जर अचानक समोर एखादे जनावर आले किंवा पुढच्या गाडीने जोरात ब्रेक मारला, तर तुम्हालाही इमर्जन्सी ब्रेक दाबावा लागतो. अशा वेळी चारही चाकांना डिस्क ब्रेक्स असणारी गाडी ड्रम ब्रेक्स असणाऱ्या गाडीपेक्षा कमी अंतरावर आणि जास्त स्थिरपणे थांबते. नवीन गाड्यांमधील हे एक अतिशय महत्त्वाचे car safety features मानले जाते.
याशिवाय, आधुनिक गाड्यांमध्ये येणारे ABS (अँटी-लॉक ब्रेकिंग सिस्टीम) आणि EBD हे फीचर्स डिस्क ब्रेकसोबत जास्त वेगाने आणि अचूकतेने काम करतात. हायवेवर किंवा घाटात सतत ब्रेक दाबल्यामुळे ड्रम ब्रेक्स खूप गरम होतात. गरम झाल्यामुळे आतले ब्रेक शूज प्रसरण पावतात आणि त्यांची पकड ढिली होते. याला ‘ब्रेक फेड’ (Brake Fade) म्हणतात. डिस्क ब्रेक्स मात्र हवेच्या संपर्कात असल्याने सतत थंड होत राहतात आणि त्यांची पकड मजबूत राहते.
फायदे आणि तोटे थोडक्यात (Pros and Cons)
Disc brake fayde (फायदे):
- गाडी कमी अंतरावर आणि अचूक थांबते.
- कितीही वेळा ब्रेक मारले तरी गरम होऊन त्यांची क्षमता कमी होत नाही.
- पावसाळ्यात हे ब्रेक्स खूप सुरक्षित मानले जातात.
- बाहेरून दिसत असल्याने त्यांची झीज झाली आहे की नाही, हे डोळ्यांनी सहज बघता येते.
Drum brake che nuksan (तोटे):
- बंद डब्यासारखी रचना असल्याने उष्णता लवकर बाहेर पडत नाही.
- अतिवापराने आणि उष्णतेने ब्रेकची पकड सैल होते (Brake fade).
- खूप पावसात किंवा साचलेल्या पाण्यातून गाडी नेल्यावर, ड्रममध्ये पाणी जाऊन ब्रेक्स काही वेळासाठी कमी लागू शकतात.
- आतून साफसफाई करण्यासाठी पूर्ण चाक आणि ड्रम खोलावे लागते, ज्यामुळे मेकॅनिकचा वेळ आणि तुमचा लेबर चार्ज वाढतो.
अंतिम निष्कर्ष: तुम्ही नक्की काय करावे?
तर मग, शेवटी best car brakes कोणते आणि तुम्ही काय निर्णय घ्यावा?
१. तुम्ही शहरात राहता का? जर तुमची गाडी 80% वेळ शहरात, ट्रॅफिकमध्ये आणि 60 किमी/तास च्या आतल्या वेगात धावणार असेल, तर बेस किंवा मिड मॉडेलमध्ये मिळणारे मागील ड्रम ब्रेक्स तुमच्यासाठी १००% पुरेसे आहेत. त्यासाठी फक्त ‘चारही डिस्क ब्रेक्स’ मिळतायत म्हणून टॉप मॉडेलवर लाख-दोन लाख रुपये जास्त खर्च करणे शहाणपणाचे नाही.
२. तुम्ही हायवे ड्रायव्हर आहात का? जर तुम्हाला हायवेवर लांबचे पल्ले गाठायला आवडत असेल, तुम्ही गाडी वेगात (नियमांच्या अधीन राहून) चालवत असाल, किंवा तुम्ही एखादी मोठी आणि जड 7-सीटर SUV (उदा. XUV700, Safari, Scorpio-N) घेत असाल, तर मात्र तुम्ही नक्कीच चारही चाकांना डिस्क ब्रेक्स असणारे मॉडेल निवडले पाहिजे. मोठ्या गाड्यांचे वजन थांबवण्यासाठी मागच्या डिस्क ब्रेक्सची खूप मोठी मदत होते.
शेवटी, गाडीचे ब्रेक्स कोणतेही असोत, तुमची सुरक्षितता ही तुम्ही गाडी कशी चालवता आणि ट्रॅफिकच्या नियमांचे पालन करता यावर सर्वात जास्त अवलंबून असते.
हे पण वाचा: AMT, CVT, DCT आणि Torque Converter: ऑटोमॅटिक गिअरबॉक्सचे प्रकार आणि कोणता मेंटेनन्सला स्वस्त आहे?
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रश्न १. डिस्क ब्रेक आणि ड्रम ब्रेक मध्ये कोण जास्त चांगला आहे?
उत्तर: तंत्रज्ञान आणि सुरक्षिततेच्या बाबतीत डिस्क ब्रेक नक्कीच ड्रम ब्रेकपेक्षा खूप प्रगत आणि चांगले आहेत. ते गाडीला जास्त अचूकपणे आणि लवकर थांबवतात.
प्रश्न २. माझ्या गाडीला मागे ड्रम ब्रेक आहेत, तर मी बाहेरून (Aftermarket) डिस्क ब्रेक बसवू शकतो का?
उत्तर: तांत्रिकदृष्ट्या हे शक्य असले तरी असे करणे अजिबात सुरक्षित नाही. कंपनीने गाडीचे सस्पेन्शन आणि ब्रेकिंग बॅलन्स त्या मूळ डिझाईननुसार सेट केलेले असते. बाहेरून असे बदल केल्यास गाडी स्किड होण्याचा धोका वाढतो आणि गाडीची वॉरंटीही संपते.
प्रश्न ३. पावसाळ्यात ड्रम ब्रेक्सचा प्रॉब्लेम येतो का?
उत्तर: खूप साचलेल्या पाण्यातून गाडी चालवल्यावर ड्रमच्या आत पाणी जाऊ शकते. अशा वेळी सुरुवातीचे दोन-तीन वेळा ब्रेक दाबताना ते कमी लागतात. पण एकदा आतले पाणी कोरडे झाले की ते पुन्हा व्यवस्थित काम करू लागतात. डिस्क ब्रेकमध्ये हा त्रास नसतो.
प्रश्न ४. ब्रेक पॅड्स आणि ब्रेक शूज कधी बदलावे लागतात?
उत्तर: हे तुमच्या चालवण्याच्या पद्धतीवर अवलंबून असते. साधारणपणे फ्रंट डिस्क ब्रेकचे पॅड्स 30,000 ते 40,000 किलोमीटरच्या आसपास बदलावे लागतात. तर मागील ड्रम ब्रेकचे शूज जास्त काळ (सुमारे 60,000 ते 80,000 किमी) टिकतात, कारण त्यांच्यावर कमी ताण असतो.
प्रश्न ५. डिस्क ब्रेक मधून कधीकधी शिट्टी मारल्यासारखा (Screeching) आवाज का येतो?
उत्तर: डिस्क ब्रेकच्या पॅड्समध्ये एक छोटा लोखंडी सेन्सर (पिन) असतो. जेव्हा पॅड्स घासून संपत येतात, तेव्हा ती पिन डिस्कला घासते आणि आवाज येतो. हा एक प्रकारचा अलर्ट असतो की आता तुमचे ब्रेक पॅड्स बदलण्याची वेळ आली आहे. ड्रम ब्रेकमध्ये असा स्वयंचलित अलर्ट मिळत नाही.
