सध्या पेट्रोलचे भाव गगनाला भिडल्यामुळे आपण सर्वजण, विशेषतः आपले टॅक्सी चालक बांधव आणि मध्यमवर्गीय कुटुंब, सीएनजी गाड्यांकडे मोठ्या प्रमाणावर वळलो आहोत. सीएनजी स्वस्त आहे आणि पर्यावरणासाठीही चांगला आहे, यात काहीच शंका नाही. पण, सेफ्टी फर्स्ट!
मला अनेकदा असा प्रश्न विचारला जातो की, “सीएनजी कार खरंच सुरक्षित आहे का?” माझे उत्तर आहे—हो, पण जर तुम्ही तिची योग्य काळजी घेतली तरच! उन्हाळ्याच्या दिवसात किंवा जुन्या झालेल्या किटमध्ये सीएनजी गॅस लिकेज होण्याची शक्यता असते. हे लिकेज वेळीच ओळखले नाही तर मोठा अनर्थ होऊ शकतो.
आजच्या या लेखात, आपण सविस्तर पाहणार आहोत की कारमध्ये सीएनजी लिकेज कसे ओळखावे, त्यासाठी कोणत्या सोप्या ट्रिक्स वापराव्यात आणि गॅस लिक झाल्यास काय करावे. ही माहिती प्रत्येक कार मालकासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे, त्यामुळे हा लेख शेवटपर्यंत नक्की वाचा.
सीएनजी लिकेज का होते?
गॅस लिकेजची लक्षणे पाहण्याआधी, लिकेज का होते हे समजून घेणे गरजेचे आहे. तांत्रिक भाषेत सांगायचे तर, सीएनजी ही एक हाय-प्रेशर प्रणाली आहे. सिलिंडरमधील गॅस जवळपास २०० बार इतक्या प्रचंड प्रेशरने भरलेला असतो.
- व्हायब्रेशन्स: गाडीच्या सततच्या हालचालीमुळे पाईप्सचे जॉइंट्स सैल होतात.
- ओ-रिंग्ज: जॉइंट्समधील रबर सील कालांतराने कडक होऊन खराब होतात आणि तिथून गॅस झिरपू लागतो.
- व्हॉल्व्ह वेअर: गॅस भरताना नोझल वारंवार वापरल्यामुळे खराब होऊ शकतो.
- खराब दर्जाचे किट: काही लोक पैसे वाचवण्यासाठी स्वस्त आणि अनधिकृत किंवा लोकल किट बसवतात, जे हाय-प्रेशर सहन करू शकत नाहीत.
कारमध्ये सीएनजी लिकेज कसे ओळखावे?
जर तुम्हाला खालीलपैकी कोणतेही लक्षण दिसले, तर सतर्क व्हा. हे लिकेजचे संकेत असू शकतात:
१. कुजक्या अंड्यासारखा वास
सीएनजी ला म्हणजेच मिथेनला स्वतःचा असा कोणताही वास नसतो. पण सुरक्षिततेसाठी त्यात ‘इथाइल मर्कॅप्टन’ नावाचे तीव्र वासाचे रसायन आवर्जून मिसळले जाते.
- जर तुम्हाला गाडीत बसल्याबरोबर किंवा गाडीबाहेर कुजलेल्या अंड्यासारखा, लसणासारखा किंवा उग्र गंध येत असेल, तर ते सीएनजी लिकेज स्मेलचे सर्वात मोठे लक्षण आहे.
- हा वास एसी चालू असताना किंवा काचा बंद असताना जास्त जाणवू शकतो.
२. विशिष्ट आवाज
जेव्हा उच्च दाबाने गॅस बाहेर पडतो, तेव्हा एक विशिष्ट ‘हीस्स’ आवाज येतो.
- गाडीच्या बॉनेटजवळ किंवा मागच्या डिक्कीजवळ जिथे सिलिंडर आहे, तिथे कान लावून नक्की ऐका.
- जर टायर पंक्चर झाल्यासारखा आवाज येत असेल, तर गॅस पाईपलाइन किंवा रिड्यूसरमधून नक्कीच लिक होत आहे.
३. चेक इंजिन लाईट आणि आरपीएम
आधुनिक गाड्यांमधील सेन्सर्स खूप स्मार्ट असतात.
- वॉर्निंग लाईट: जर तुमच्या डॅशबोर्डवर पिवळ्या रंगाची ‘चेक इंजिन लाईट’ लागली असेल, तर ते लिकेजमुळे इंजिनला कमी गॅस मिळत असल्याचे लक्षण असू शकते.
- आरपीएम ड्रॉप: गाडी सिग्नलवर उभी असताना इंजिन बंद पडत असेल किंवा आरपीएम काटा सारखा खाली-वर होत असेल, तर हे लिकेजचे लक्षण आहे.
४. मायलेजमध्ये अचानक घट
जर तुमची गाडी आधी २५ किमी/किलो चे मायलेज देत होती आणि अचानक ती १८ ते २० किमी/किलो वर आली असेल, तर याचा अर्थ गॅस इंजिनमध्ये जळण्याऐवजी हवेत लिक होत आहे. कार मायलेज प्रॉब्लेम कडे अजिबात दुर्लक्ष करू नका, हे फक्त खिशालाच नाही तर जीवालाही भारी पडू शकते.
५. प्रेशर गेज चेक करा
ही एक स्मार्ट ट्रिक आहे:
- रात्री गाडी पार्क करताना डॅशबोर्डवरील किंवा बॉनेटमधील प्रेशर गेजचे रिडिंग तपासा (उदा. १०० बार).
- सकाळी उठल्यावर गाडी चालू करण्याआधी पुन्हा गेज तपासा.
- जर रात्रीच्या तुलनेत सकाळी गॅस प्रेशर कमी झाले असेल (उदा. ९० बार), तर सिस्टममध्ये कुठेतरी स्लो लिकेज नक्कीच आहे.
घरच्या घरी लिकेज कसे तपासावे?
जर तुम्हाला शंका असेल तर तुम्ही स्वतः अतिशय सोप्या पद्धतीने लिकेज चेक करू शकता. याला ‘सोप वॉटर टेस्ट’ म्हणतात.
साहित्य: एका बाटलीत थोडे पाणी आणि भरपूर शाम्पू किंवा साबण टाकून फेस तयार करा आणि सोबत एक स्पंज घ्या.
कृती:
- गाडी चालू करू नका. इग्निशन पूर्णपणे बंद ठेवा.
- हा साबणाचा फेस स्पंजच्या मदतीने सीएनजी किटच्या सर्व जॉइंट्सवर लावा. (उदा. रिड्यूसरचे जॉइंट्स, फिलिंग व्हॉल्व्ह, सिलिंडरचा व्हॉल्व्ह).
- निरीक्षण करा: जर कुठून बुडबुडे येत असतील किंवा बुडबुडे मोठे होत असतील, तर तिथे गॅस लिकेज नक्कीच आहे.
अत्यंत महत्त्वाची सूचना: लिकेज चेक करण्यासाठी कधीही लायटर किंवा माचिसचा वापर करू नका. हे अत्यंत धोकादायक आहे. फक्त साबणाचे पाणीच वापरा.
हे पण वाचा: टाटाचं टेन्शन वाढलं! मारुती ई-विटारा फक्त १०.९९ लाखात लाँच? टाटा कर्व्ह ईव्ही शी थेट टक्कर
गॅस लिकेज आढळल्यास काय करावे?
मित्रांनो, घाबरून जाऊ नका. जर लिकेज सापडले तर खालील गोष्टी ताबडतोब करा:
- गाडी ताबडतोब थांबवा: गाडी रस्त्याच्या कडेला मोकळ्या जागेत उभी करा.
- इंजिन बंद करा: इग्निशन की काढून घ्या.
- सिलिंडर व्हॉल्व्ह बंद करा: डिक्की उघडा आणि सिलिंडरला जोडलेला मॅन्युअल व्हॉल्व्ह घड्याळाच्या दिशेने म्हणजेच क्लॉकवाईज फिरवून पूर्ण बंद करा. यामुळे गॅसचा पुरवठा थांबेल.
- खिडक्या उघडा: गाडीच्या सर्व काचा खाली करा जेणेकरून गॅस बाहेर निघून जाईल.
- इलेक्ट्रिक स्विचला हात लावू नका: एसी, फॅन किंवा लाईटचे बटण चालू किंवा बंद करू नका. स्पार्क झाल्यामुळे आग लागू शकते.
- इमर्जन्सी मदत: सुरक्षित अंतरावर जाऊन गरज पडल्यास अग्निशामक दलाला (१०१) किंवा पोलिसांना (११२) त्वरित कॉल करा.
सीएनजी कार वापरताना घ्यायची एक्स्ट्रा काळजी
फक्त लिकेज चेक करून चालणार नाही, तर या गोष्टी सुद्धा लक्षात ठेवा ज्या अनेकदा दुर्लक्षित केल्या जातात:
- वायरिंग आणि शॉर्ट सर्किट: सीएनजी गाड्यांना आग लागण्याचे सर्वात मोठे कारण गॅस नसून ‘इलेक्ट्रिक शॉर्ट सर्किट’ असते. बाहेरून ॲक्सेसरीज जसे की म्युझिक सिस्टीम किंवा फॉग लॅम्प्स बसवताना वायर कापू नका. नेहमी ‘कप्लर टू कप्लर’ फिटिंगचा आग्रह धरा.
- स्पार्क प्लग आणि बॅकफायरिंग: जर तुमचे स्पार्क प्लग जुने झाले असतील, तर गाडी चालू करताना इंजिनमधून जोरात ‘फटाक्यासारखा आवाज’ म्हणजेच बॅकफायर होतो. यामुळे एअर फिल्टर बॉक्स फुटतो आणि तिथून गॅस लिक होऊ शकतो. दर २०,००० किमीला सीएनजी स्पेशल स्पार्क प्लग्स नक्की बदला.
- आरसी बुकवर नोंद: तुम्ही बाहेरून किंवा आफ्टरमार्केट सीएनजी किट बसवले असेल, तर त्याची नोंद आरटीओ कडून आरसी बुकवर करून घेणे बंधनकारक आहे. जर नोंद नसेल, तर अपघात झाल्यास इन्शुरन्स कंपनी क्लेम नाकारते.
- उन्हात पार्क करणे टाळा: शक्य असल्यास उन्हाळ्यात गाडी सावलीतच पार्क करा. उष्णतेमुळे गॅस प्रसरण पावतो आणि प्रेशर वाढल्यामुळे सेफ्टी व्हॉल्व्हमधून गॅस बाहेर येऊ शकतो.
- फायर एक्सटिंग्विशर: तुमच्या ड्रायव्हर सीटच्या खाली किंवा डिक्कीत एक छोटा एबीसी टाईपचा फायर एक्सटिंग्विशर नेहमी ठेवा.
मेन्टेनन्स: हायड्रो टेस्टिंग स्कॅमपासून सावध राहा!
ही माहिती खूप कमी लोकांना माहित आहे, पण ती तुमचा जीव वाचवू शकते:
- नियम: दर ३ वर्षांनी सीएनजी सिलिंडरची हायड्रो टेस्टिंग करणे कायद्याने बंधनकारक आहे.
- स्कॅम: काही एजंट्स सिलिंडर न तपासताच फक्त सर्टिफिकेट देतात. हे जीवावर बेतू शकते.
- खरा पुरावा: टेस्टिंगनंतर तुमच्या सिलिंडरच्या मानेवर टेस्टिंगची तारीख, प्रेशर आणि पुढील ड्यू डेट धातूवर कोरलेली म्हणजेच स्टॅम्प केलेली असते. सर्टिफिकेट घेताना हे स्टॅम्पिंग नक्की तपासा.
हे पण वाचा: सावधान! गाडी चालवताना मोबाईल वापरला? आता भरावा लागेल ५००० ते १०००० रुपयांचा दंड!
निष्कर्ष
मित्रांनो, सीएनजी कार वापरणे नक्कीच फायदेशीर आहे, पण थोडासा निष्काळजीपणा जीवावर बेतू शकतो. वरील सर्व कार मेन्टेनन्स टिप्स इन मराठी नक्की फॉलो करा. आठवड्यातून एकदा तरी बॉनेट उघडून गॅसचा वास येतोय का, हे पाहण्याची सवय ठेवा.
लक्षात ठेवा, गाडी महत्त्वाची आहे, पण त्यातील तुमचा आणि तुमच्या कुटुंबाचा जीव अमूल्य आहे. ही माहिती आवडली असेल तर तुमच्या मित्र-मैत्रिणींना आणि व्हॉट्सअॅप ग्रुप्सवर नक्की शेअर करा.
सुरक्षित राहा, सतर्क राहा!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (एफएक्यूज)
प्रश्न १. सीएनजी लिकेज झाल्यास कारला आग लागू शकते का?
उत्तर: हो, नक्कीच. सीएनजी हा अत्यंत ज्वलनशील वायू आहे. जर लिकेज मोठ्या प्रमाणात असेल आणि त्याला वायरिंगमधील ठिणगी मिळाली, तर स्फोट किंवा आग लागू शकते.
प्रश्न २. सीएनजी किटची सर्व्हिसिंग किती दिवसांनी करावी?
उत्तर: साधारणपणे दर २०,००० किलोमीटर किंवा १ वर्षांनी सीएनजी किटचे लो प्रेशर आणि हाय प्रेशर फिल्टर्स बदलणे आणि ट्युनिंग करणे गरजेचे असते.
प्रश्न ३. कारमध्ये गॅसचा वास आल्यास काय करावे?
उत्तर: सर्वात आधी गाडी थांबवा, सर्व खिडक्या उघडा, इंजिन बंद करा आणि सिलिंडरचा नॉब बंद करा. गाडी अजिबात चालू स्थितीत ठेवू नका.
प्रश्न ४. सीएनजी सिलिंडरची एक्सपायरी डेट असते का?
उत्तर: सिलिंडरची ‘लाईफ’ साधारणपणे २० वर्षे असते, पण दर ३ वर्षांनी हायड्रो टेस्टिंग करून त्याचे सर्टिफिकेट घेणे अनिवार्य असते.
प्रश्न ५. लिकेज दुरुस्त करायला किती खर्च येतो?
उत्तर: हे लिकेजच्या जागेवर पूर्णपणे अवलंबून आहे. जर फक्त ‘ओ-रिंग’ गेली असेल तर १०० ते २०० रुपयांत काम होईल. पण जर रिड्यूसर किंवा पाईप बदलावा लागला तर खर्च २००० ते ५००० रुपयांपर्यंत जाऊ शकतो.
